خط عربی جز خط هایی است که مدت زیادی از نگارش آن نمی گذرد و عمده دلیل این بود که عربها قبایل چادر نشینی بودند که نسبت به نوشتن کلمات بد گمان بوده و جهت ثبت اطلاعات به شیوه شنود به سنن روائیی اتکا می کردند و شعر جایگاهی خاصی در بین اعراب داشته است و بنا به سنن ادبی آنها فقط فرمان نوشتن  چند قصیده را داشتند که سبع معلقات نامیده می شد .

زبان عربی به گروه خطوط  الفبایی سامی تعلق دارد که بیشتر مصمت ها در آن نشان داده می شود . 

اگر چه در گذشته نظرات بحث انگیز زیادی در مورد اصل و منشأ خط عربی و رابطه اش با خط سامی وجود داشته است ، امروز پژوهشگران بی غرض به این امر توافق دارند که خط عربی شمالی که سرانجام بر دیگر خط های پیشی یافته و ویژه نگارش قرآن شد ،  به میزان قابل ملاحظه ای  با خط نبطی در ارتباط بوده که این خط از خط آرامی ریشه گرفته است.

نبطی ها با قبایل عربی ارتباط فرهنگی و تجاری داشته اند و در سرزمینی که از سینا و شمال عربستان تا جنوب سوریه امتداد داشته ساکن بودند .

بر این نکته باید توجه داشت که مهم ترین عامل گسترش خط عربی قرآن است . لزوم کتابت دقیق قرآن عربها را وادار کرد که خطشان را اصلاح کنند و آن را تا آن حد زیبا کنند که ارزش کتابت وحی الهی را داشته باشد.

عمر ، ابوبکر را تشویق کرد تا فرمان کتابت قرآن را صادر کند و به این ترتیب به زید بن ثابت ، کاتب پیامبر ، سفارش شد تا کلام الهی را تنظیم کرده و در یک کتاب گردآوری کند که بعدها بوسیله عثمان تدوین شد ، و در چهار یا پنج نسخه کتابت شد و به سرزمینهای اسلامی فرستاده شد تا بصورت الگو از روی آن کتابت گردد که ابتدا این قرآنها  در خط های متداول آن دوران در مکه و مدینه که شامل نمونه های محلی خط جزم بودند و بعدها در انواع خطوط کوفی و غیره کتابت شد .

بعدها خطوط دیگری به نگارش درآمد که مهمترین آنها ( مائل ـ شیب دار ) ( مشق ـ  مطول ) ( نسخ ـ کتیبه ای ) بودند. 

در دهه دوم قرن اول هجری کوفه تأثیر عمده ای در فراهم آوردن زمینه برای بازسازی و اصلاح خطوط نامأنوس مکی و مدنی داشت و در واقع وارث مردمان و فرهنگ حیره به شمار می رفت و در این دوران خط جدیدی به نام خط کوفی بوجود آمد ، بیانگر چهارگوش ها ، زاویه ها ، سرکش های عمودی کوتاه ، خطوط افقی امتداد  یافته بود و بزرگترین تأثیر را بر روی تحولات آینده خط عربی گذاشت. خط کوفی ساده اولیه بازتابی از محیط اجتماعی و فرهنگ خشتی بود که در آن رشد کرد و از همان اوائل خط کوفی تزئینی عنصر مهمی در هنر اسلامی همچون کتیبه ها ـ سکه ها سر سوره های قرآن داشت و بیشتر نوشته های یادبودی به شمار می رفت  . نکته مهم کتیبه های کوفی در این است که ضابطه مند نوشته نشده اند در بیان انواع خط کوفی می توان به ساده ـ تزئینی ـ بنایی که از مشتقات کوفی مشرقی می باشد یاد کرد .

کوفی شرقی ، سبکی که برای اولین بار بوسیله ایرانی ها در اواخر قرن چهارم ابداع شد که خصوصیات منحصر به فردی دارد که قابل توجه ترین آن دنباله های بالا رونده دراز و عمودی حروفش است و این در حالی است که دنباله های کوتاه حروفش کج یا کمی به چپ خمیدگی دارد و این خصوصیات به آن پویایی می بخشد .

در زمان حاکمیت خلفای عباسی  خطوط خفیف الثلث و خفیف الثلثین توسط یوسف سیجزی ابداع شد که زمینه برای پیدایش خطوط دیگری را آماده نمود که مورد توجه فضل بن سهل خلیفه مأمون قرار گرفت که دستور داد از این خط برای ثبت اسناد اداری استفاده شود . ابراهیم سیجزی برادر یوسف بود که تجربیاتش را در اختیار یکی از شاگردانش به نام الاحوال قرار داد  و الاحوال چند نوع خط مستدیر و قوسی از آن استخراج نمود و برای آن قاعده تعیین کرد اما بیشتر سبک ها زمان زیادی دوام نیاورد و چند تایی که باقی مانده اند با دستان بسیار دقیق خوشنویسان بعدی ضابطه مند شد که شش قلم معروف شدند ( محقق ـ ریحان ـ  نسخ ـ ثلث ـ توقیع ـ رقاع)

پس از آن ابوعلی ابن مقله و برادرش ابوعبدالله با شاگردی احوال در هنر خوشنویسی آموزش یافتند و هر دو در سنین کم خوشنویسان توانایی شدند نبوغ ابن مقله و دانش او از علوم هندسه باعث مهمترین تحولات خوشنویسی عربی شد و بعدها ابوالحسن علی بن هلال ( ابن بواب ) شاگرد ابن مقله بر کیفیت خطوط  افزود و توانست با استفاده از استعداد هنری خود زیبایی و ظرافت را به توازن و هماهنگی هندسی ابن مقله اضافه کند .

در دوران بعد یاقوت مستعصمی روش جدیدی در تهیه ی قلم نی ابداع کرد که آن را برش اریب و مایل می داد که باعث می شد به خط ظرافت و زیبایی بدهد و از این رو خوشنویسی رو به کمالی مطلوب دست یافت . گفته می شود که یاقوت استادی سخت گیر بوده است و از شاگردان می خواسته ساعتهای زیادی مشق کنند حتی هنگامی که بغداد  مورد تاخت و تاز مغولان بوده زمای که شهر در آتش می سوخته او پناهگاهی در یک مناره یافته و تمرین می کرد

سنت قدیم خوشنویسی اسلامی بوسیله ابن مقله پایه گذاری شده و بوسیله ابن بواب زیبا و آراسته گشته و در دستان باشکوه یاقوت به کمال مطلوب خود رسید .

قرن هفتم عصر تخریب و از طرفی نوسازی و احیای قلمرو شرق جهان اسلام به شمار می رود با ویرانیهایی که توسط چنگیزخان صورت گرفته است .

در این دوران خوشنویسانی مانند عبدالله بن میر علی ـ  جعفر تبریزی ـ محمد مومن بن عبدالله ـ عبدالله طباخ ـ  و شاگردش عبدالحق سبزواری با استعداد ترین خوشنویسان آن زمان بودند.

خط تعلیق توسط ایرانی ها از یک خط عربی کمتر شناخته شده ای بنام فیر آموز استخراج شد و اختراع آن را به فردی به نام تاج سلمانی  خطاط اصفهانی نسبت می دهند.

خطاطان ایرانی بزودی از خط تعلیق خط وزین و با ظرافت های بیشتر به نام نستعلیق ابداع نمودند که در اواخر قرن نهم بوسیله ایرانی ها ظهور کرد و به عنوان یک خط ملی مطرح بوده است.

و واضع آن میر علی تبریزی ذکر شده است که در این مورد اختلاف نظراتی نیز وجود دارد چرا که قبل از میر علی نمونه هائی ساده از خط نستعلیق ابتدایی وجود دارد

خط ایرانیان پیش از ظهور اسلام خطوط میخی و پهلوی و اوستایی بوده است و با ورود اسلام خط عربها را نیز پذیرفتند . قرن هشتم ـ نهم  و دهم دوران درخشان خوشنویسی به شمار می رود و این هنر مورد توجه بزرگان قرار گرفت .

خطوطی که خاص ایرانیان بود خطوط تعلیق - نستعلیق و شکسته است که توسط هنرمندان  خوشنویس که هر کدام سهمی در رشد آن داشته اند قانونمند شد . خط تعلیق بزرگانی مانند تاج سلمانی اصفهانی ـ عبدالحی استرآبادی منشی گنابادی و ... را داشته و پس از آن خط نستعلیق وضع شده که به نام عروس خطوط معروف گردید.

به این تریتب بعد از میر علی شاگردان وی و بعد از آن اساتید دیگری در این خط نقش مهمی را ایفا نموده اند.

که به ترتیب استادی و شاگردی می توان نام میرزا جعفر تبریزی اظهر تبریزی ـ  سلطانعلی مشهدی ـ سلطان محمد نور ـ سلطان محمد خندان ـ میر علی هروی ـ شاه محمود نیشابوری ـ بابا شاه اصفهانی را نام برد.

همزمان با ورود بابا شاه اصفهانی  خوشنویسی دیگر ظهور می یابد که میرعماد قزوینی نام دارد که قطعات زیادی با  ظرافت و استادی تمام از خود به جای گذاشته است و در زمان خود شهرت بسیار پیدا کرده بود .

با توجه به اهمیت شاهان صفوی خط از جایگاه ویژه ای برخوردار می شود .

در قرن دوازدهم ظهور درویش عبدالمجید طالقانی استاد خط شکسته نستعلیق پیش رو دارد  و درویش با توجه به کوتاهی عمر خویش به درجه بالایی از خط دست یافته و آثار زیادی را خلق نمود و آنچنان خط شکسته را خوب می نوشت که خط نستعلیق مدتی غبار فراموشی به خود گرفت . و دیگر خوشنویس این دوره احمد نیریزی است که از نسخ نویسان بزرگ به شمار می رود و در اصفهان زندگی می کرده است . همزمان با قرن سیزدهم سرآغاز حرکت دیگری در خط می شویم یعنی ظهور استادانی مانند میرزا غلامرضا اصفهانی که سیاه مشق های بسیار زیبایی را با توانایی زیادی مشق کرده است و به عبارتی سرآغاز سیاه مشق نویسی که با استادی کامل و ملاحت خاصی صورت پذیرفته در این دوران آغاز می گردد.

دیگر خوشنویس این دوران محمد رضا کلهر است که هر کدام از این افراد صاحب شیوه و مکتب خاص خود هستند .

میر عماد حسنی

میرعماد فرزند ابراهیم متولد 961 هجری قمری در زمان شاه عباس بزرگ می زیسته است و از خوشنویسان توانمند به شمار می رود و فصل درخشانی را در هنر خوشنویسی  آغاز نمود شاگرد استاد عیسی بیک و مالک دیلمی بود و در قزوین زندگی می کرد . سپس به تبریز رفت و نزد استاد محمد حسن تبریزی شاگردی کرد و سپس به ملل مختلف جهت آشنایی با استادان خط رفت و پس از آن در قزوین شروع به تعلیم نمود بعد از ان به دربار شاه عباس در اصفهان عازم شده و نزد شاه عباس دارای منزلت خاص گشت  . سالها بعد با غرض ورزی و  اختلاف که بین شاه و میرعماد توسط حسودان و متعصبین نادان افتاد در آخرین شب ماه رجب 1204 پس از بازگشت از شب نشینی بدست چند نفر با ضربات چاقو و دشنه به صورتی شقاوت بار در سن 63 سالگی کشته شد و او را در مسجد مقصود بیک بخاک سپردند و گفته اند که با انتشار خبر مرگ میرعماد در بعضی از شهرهای ایران و هند و عثمانی برای وی مراسم عزاداری بر پا کردند.

خط نستعلیق توسط میرعماد به تکامل رسید و او در این راه زحمات بسیاری را متحمل گردید. از جمله شاگردان وی :  نورالدین محمد لاهیجی ـ عبدالرشید دیلمی ـ رشیدا ـ میر ابراهیم ـ گوهرشاد ـ ابوتراب اصفهانی ـ عبدالجبار اصفهانی ـ  محمد صالح خاتون آبادی ـ محمد فاضل ـ سید علیخان تبریزی ـ محمد صالح اصفهانی و ... بوده اند .

میرزا غلامرضا اصفهانی

از نوابغ خوشنویسی قرن سیزدهم در سال 1246 در تهران متولد شد و گفته شده در 7 سالگی قرآن را بدون غلط می خوانده است

در دبیرستان خط وی از امتیاز خاصی برخوردار می گردد. به همین دلیل به خدمت محمد شاه رسید و مورد مرحمت قرار گرفت و چون شهرت زیادی داشت شاگردان زیادی یافت و مغرضان به او تهمت بابی گری زدند و چند مدتی در زندان بود و به شفاعت دوست محمد خان از حبس آزاد شد.

میرزا در خط نستعلیق شاگرد میر سید علی تهرانی پدر میر سید حسین خوشنویس بود

از میرزا قطعات و سیاه مشقهای بسیار بدیعی به جا مانده است .

برخی شاگردان  وی ـ  حسین کاتب السلطان ـ محمد حسین تهرانی ـ میرزا حسین کاتب الخاقان و  میرزا عمو را می توان نام برد.

میرزا محمد رضا کلهر

میرزا شاگرد میرزا محمد خوانساری و میرزا محمد مهدی بود و از روی خطوط میرعماد مشق می نموده است

میرزا محمد کلهر از خوشنویسان مشهور زمان خود بوده و در زمینه چاپ ، آثار زیادی در زمینه های مختلف بجا مانده است در سال 1245 هجری قمری متولد گردید از ایل کلهر کرمانشاه  و فرزند محمد رحیم بیک از سرکردگان ایل کلهر ، شاگرد میرزا محمد خوانساری و میرزا محمد مهدی تهرانی بود و در زمان کمی خوشنویس زبردستی شد.

او مردی  پاکدامن و هنر دوست و خوش محضر بود .

از تحولات مهم زمان کلهر صنعت چاپ بود که خود بزرگترین عامل ایجاد سرعت و بکارگیری هنر خوشنویسی در صنعت چاپ شد که آثار زیادی تحت این عنوان از وی باقی مانده است.

سرانجام در بازگشت از مشهد به بیماری وبا گرفتار شد و در سن 65 سالگی در 25 محرم سال 1310 هجری چشم از جهان فرو بست .

از شاگردان وی ملک الخطاطین ، سید مرتضی برغانی ، میرزا مرتضی و  محمد حسین سیفی قزوینی مشهور به عمادالکتاب بوده اند .

                                                                                                                                    محمود نادری-سمیرم

منابع :

خوشنویسی اسلامی نوشته ،  یاسین حمید سفادی

پژوهشنامه نستعلیق نوشته ،  رحیم سلوتی

اطلس خط : حبیب الله فضایی ،

نمونه آثار

کلک مسیحا ـ مرقع رنگین

کلک مستی ت اطلس خط

                                                       کاتب السلطان

                                                          میر علی هروی

                                                      میرعماد حسنی

                                                        میرزا غلامرضا

                                                         احمد نیریزی

                                                 میرزا محمد رضا کلهر

                                                  درویش عبد المجید

                                                         میر حسین